ENFORMASYON PATLAMASINA DAİR

İzleyicilerin enformasyonu ya da haberi nasıl algıladıkları bizi neden ilgilendiriyor? Bu soru zihnimizde izleyici kavramının nereye oturduğuyla doğrudan bağlantılı. İzleyici dediğimiz kitle aslında bilinçli tercihlerle demokrasiye katılmasını beklediğimiz uygar vatandaşlar. Zaten liberal –çoğulcu yaklaşıma göre medyanın başlıca işlevi de bu. Uygar vatandaşların zihinlerinde enformasyon yoluyla siyasi alana dair anlam yaratmalarını ve demokrasiye bilinçli katılımlarını sağlamak.
Fakat giderek daha fazla enformasyona ulaşmamızı sağlayan bilgi teknolojileri acaba daha demokratik bir toplumun yolunu açıyor mu gerçekten? Bilgi teknolojilerindeki hızlı ilerlemeyi devrim olarak görmek ne kadar doğru? Kablosuz iletişim devrimi, mikroçip devrimi, internet devrimi gibi tanımlamalarla sıkça karşılaşıyoruz. Ancak bunlar içinde yaşadığımız topluma daha fazla adalet, daha fazla eşitlik, daha fazla özgürlük getiriyor mu?
Bilgi teknolojilerindeki ilerlemeyi bir devrim olmaktan çok kapitalizmin yeniden yapılanması olarak görenler de var. Evet daha çok enformasyon alıyoruz ama bu aldığımız enformasyonun bir kısmı da bizi daha fazla tüketmeye iten ürün tanıtımlarından, yani reklamlardan oluşuyor. Bu teknolojiler karşısında çoğunlukla vatandaş kimliğimizden çok tüketici kimliğimiz ön plana çıkıyor.
Üzerinde durulması gereken bir başka nokta da bilgi iletişim teknolojilerine kaç kişinin erişebildiği ve erişimi olanların kaçta kaçının bu teknolojileri bilgiye ulaşmak için kullandığı.
Bunu takiben bir soru daha sormak mümkün. İletişim teknolojileri vasıtasıyla daha fazla enformasyona ulaşmak demek daha fazla gerçek bilgiye ulaşmak anlamına geliyor mu?
Le Monde Diplomatique’in eski editörü İgnacio Ramonet’ye göre aşırı bilgilendirme beraberinde otomatik olarak o konuda bilgi yoksunluğunu getiriyor. Örneğin artık savaş meydanından naklen yayınla izleyici olayın öyküsünü oluşum halinde görüyor. Naklen yayın sayesinde her birimiz tarihin canlı tanıkları haline geliyoruz ama edindiğimiz enformasyon işlenmemiş bilgi aslında. Yani günlük yaşantımız içinde hiç durmadan akan ham bilgi bolluğu çok şey bildiğimizi sanmamıza yol açıyor. Aldığımız enformasyonu belli bir bağlama oturtarak yorumlamaktan giderek uzaklaşıyoruz. Analiz edilmemiş, işlenmemiş ham veriler etrafımızı sardıkça ortaya çıkan enformasyon bolluğu, Nabi Avcı’nın “enformatik cehalet” dediği olguyu doğuruyor.
Öte yandan, bazı durumlarda işlenmiş bilgi de cehalate yol açabiliyor. Glasgow Medya Birimi’nin yayınladığı bir araştırma bu durumu güzel bir örnekle açıklıyor. Araştırma BBC’nin birinci kanalında İsrail'le Filistin arasındaki gerginliği ele alan haberlerin nasıl işlendiğini ve izleyiciler tarafından nasıl algılandığını anlamaya yönelik. Araştırma sonuçları hem BBC’nin olayları daha çok İsrail yanlısı bir tutumla ele aldığını hem de haberlerde olayların tarihsel nedenlerine dair hiç bir bilgi verilmediğini ortaya koyuyor. İzleyicilere haberler izlettirildikten sonra hangi tarafın işgalci olduğu soruluyor ve büyük oranda Filistinlilerin işgalci olarak algılandığı ortaya çıkıyor. Yani izleyici, çoğu zaman naklen yayında çatışmalara tanık oluyor; ancak haberler1948 yılında İsrail kurulurken Filistinlilerin topraklarını terk etmeye zorlanmış olmalarına dair hiç bir bilgi içermiyor. Burada olayın tarihsel bağlamına değinilmemesi mis-enformasyon dediğimiz eksik bilgilendirme kavramına iyi bir örnek teşkil ediyor. İzleyici eksik bilgiye sahip olduğu halde olayları naklen izlediği için konu hakkında yeterli bilgiye sahip olduğunu düşünüyor.
Mis-enformasyon, yani eksik bilgi dışında ele alınması gereken bir diğer konu da dezenformasyon, yani çarpıtılmış bilgi kavramı. Bilgi nasıl çarpıtılır? Aktarılan bilgi ya nesnel olarak ele alınmamıştır ya da bilinçli bir şekilde yanlış bilgi yayılmıştır. Aslında enformasyonu aktarma ya da yayma imkanını elinde bulundurmak demek enformasyonu yönetme gücünü de elinde bulundurmak demektir. Bu açıdan medyanın sahiplik yapısının ve medya-iktidar ilişkilerinin farkında olmak izleyicilerin kitle iletişim kanallarından edineceği her türlü bilgiye karşı uyanık kalabilmesinin ön koşuludur. Hem uygar vatandaşlar, yani bilinçli seçmenler olarak hem de biliçli tüketiciler olarak çabuk hazırlanan ve çabuk tüketmemiz beklenen her türlü bilgiye karşı gözlerimizin açık olması gerekiyor.
Dikkatli ve uyanık olması gerekenler yalnızca izleyiciler değil tabii ki. Medya yöneticilerinin ve gazetecilerin de bilgiyi üretirken ve yönetirken kâr etme uğruna toplumsal sorumluluktan uzaklaşmaması ve asparagas kolaycılığına yönelmemesi gerekiyor. Geçtiğimiz yıllarda Amerika Birleşik Devletleri’nin en çok satan gazetesi USA Today muhabiri Jack Kelley’nin -üstelik Pulitzer ödülüne 5 kez aday gösterilen Jack Kelley’nin- yalan haberlerinin ortaya çıkması hala hafızalardadır. Yine 2004 yılının mayıs ayında Daily Mirror’ın genel yayın yönetmeni Piers Morgan İngiliz askerlerinin Irak’ta işkence yaptığına dair yalan haber yayınladığı için istifa etmek zorunda kalmıştı. Bu tür durumların engellenmesi ancak basının öz denetim mekanizmalarının işlemesiyle mümkün.
Günümüzde enformasyon patlaması yaşanmasının başta gelen itici gücü kuşkusuz liberal küreselleşme sürecinin ivme kazanması. Küreselleşme aynı zamanda medyanın, iletişimin ve enformasyonun küreselleşmesi anlamına geliyor. Ignacio Ramonet’nin dediği gibi günümüzde küresel medyalar kendi devleşmelerini sürdürme kaygısı içinde yasama-yürütme ve yargıya karşı bir dördüncü güç olmaktan giderek uzaklaşıyorlar. O nedenle Ramonet beşinci bir kuvvet yaratmanın gerekliliğinden söz ediyor. Bu beşinci kuvvet bozulmamış enformasyon için mücadele etmek üzere uygar ve biliçli yurttaşların gücüne dayanacak.

Bu yazı Eylül 2004'te NTV'de katıldığım Ters Açı programı için hazırlandı
Resim: 'Identity' by Maroe Susti (2007)

SEDA SAYAN VE PETEK DİNÇÖZ'LE İNANÇ DÜNYASI

Bazı sorulara ne yanıt verildiğinin önemi yoktur. Bazı sorular, yalnızca sorulabilir olmaları nedeniyle önem taşır. Bu tür soruların yanıtlarından çok, sorulabilir olmalarını mümkün kılan koşulları dikkate almak gerekir. Sorunun içeriğini, ne zaman, kimin tarafından, kimin adına, hangi mecrada, kime, ne amaçla sorulduğunu tartışmak, verilen yanıtı tartışmaktan daha önemli olabilir. Örnek mi? “Kadının sesi haram mıdır değil midir?”, “Sakat olduğu tespit edilse bile çocuk aldırmak günah mıdır?”, “Erkeklerin kadınlar üzerindeki hakları nelerdir?”. Bu sorular 25 Nisan Cuma günü sabah 10.30 civarında, Petek Dinçöz tarafından, stüdyodaki ve televizyonları başındaki (çoğunluğu kadın) izleyiciler adına, Show TV’de, stüdyo konuğu ilahiyatçı profesör Ömer Aydın’a soruldu. Aynı gün, yaklaşık aynı saatlerde, Kanal D’de Seda Sayan “Dansözün göbek atmasıyla kazanılan paradan cami yaptırmak günah mıdır?” diye soruyordu. Görünen o ki, kadın programı olarak adlandırılan televizyon formatları, bir kamu hizmeti olarak neyin günah neyin haram olduğu konusunda Müslüman Türk kadınlarını bilgilendirme misyonunu üstlenmiş durumda. Müslüman Türk kadını diyorum, zira Seda Sayan’ın programında Müslüman Türk kadınının ne olduğu da tarif edildi o gün, kelimesi kelimesine şu cümleyle: “Müslüman Türk kadını kartpostal değildir, iadeli taahhütlü mektuptur”.
İadeli taahhütlü mektup metaforuyla, kapalı bir zarf içinde gönderilen, kartpostal gibi her eline geçirenin okuyamayacağı, tek bir alıcıya kişiye özel teslim edilen nesne kastediliyor olsa gerek. Bu şekilde tanımlanan Müslüman Türk kadınlarına yönelik bu formatlar, dinsel, ayrımcı ve erkek egemen bir söylemi yeniden üretiyor. Günah veya haram kavramları üzerinden üretilen sorularla, programların genel anlatıları modern akıl yerine dinsel referanslar eksenine oturtuluyor. Örneğin “Kadının sesi haram mıdır” sorusuyla, bireylerin (kadın veya erkek) düşüncelerini ifade edebilme hakları laik hukuk yerine İslami kurallar bağlamında ele alınıyor. Bu nedenle, sorunun yanıtının “evet haramdır” ya da “hayır değildir” şeklinde verilmesinin hiçbir önemi kalmıyor. Benzer bir şekilde kürtaj, hukuki çerçevede ya da modern tıp bağlamında değil, dini çerçevede tartışılıyor. Erkeklerin kadınlar üzerindeki haklarının neler olduğuna dair bir sorunun sorulabilmesi ise, topyekün çağdışı olup adeta “beyazların siyahlar üzerindeki hakları nelerdir” sorusuna benzer bir ilkellik ve aşağılama içeriyor.
Bu tür soruların sorulabilir olmaları, soruldukları takdirde yadırganmamaları, tehlikeli bir normalleşmeye işaret ediyor. Belli değer yargılarının, belli algılama biçimlerinin, belli bakış açılarının, belli zihinsel kalıpların toplumsal ve kültürel alanda, günlük hayatın içinde benimsenip norm haline gelmeleri anlamında bu durum, dinselliği normalleştiriyor. Niyazi Berkes, Türkiye’de Çağdaşlaşma adlı kitabında “(...) çağdaşlaşma konusunda asıl sorun, kutsal sayılan alanın ekonomik, teknolojik, siyasal, eğitsel, cinsel, bilgisel yaşam alanlarında daralması, etkisizleşmesi sorunudur” diyor. Bu açıdan ele alındığında, söz konusu kadın programlarının Berkes’in sözünü ettiği yaşam alanlarına dair tartışmalarda dinsel söylemi seküler söyleme üstün tuttukları açıkça görülüyor.
Kadın programları, genellikle içi boş, kültürü yozlaştıran popüler kültür ürünleri olarak ele alınıp tartışılıyor. Oysa, kamusal alanda dinselliği normalleştirmeleri bakımından ele alındıklarında, kadın programlarının içlerinin boş olduklarını söyleyip geçmek tehlikeli bir iyimserliği beraberinde getiriyor. Bu tür programların içleri, ürettikleri söylem oranında doluyor. Zaten yoğun düzeyde magazinle meşgul edilen beyinler, hukuk, cinsellik, tıp gibi ‘ilahi’ değil ‘dünyevi’ uzmanlık gerektiren alanlarda bile referans noktası olarak ‘ilahiyat’ı almaya yönlendiriliyor. Seküler algı, ‘kapalı bir zarf’ içine hapsediliyor.

Bu yazı 04/05/2008 tarihli Radikal 2'de yayınlandı
Resim: 'Women' by Maroe Susti

IRAK'IN İŞGALİ VE MANET TABLOLARI

Salı günü gazetelerin birinci sayfalarında Irak'ın işgalinin dört yıllık bilançosu ortaya kondu. "Irak'a demokrasi götüreceğiz" ve "Irak'ta kitle imha silahları var" yalanlarıyla yola çıkan Bush, yıldönümü konuşmasında işgalden vazgeçmeyeceklerini açıkladı. Aynı günün sabah saatlerinde Taha Yasin Ramazan idam edildi. Dört yıldır süren ve ne zaman biteceğini şimdilik bilemediğimiz işgal, tarih sayfalarına Saddam Hüseyin'in cep telefonu ile çekildiği düşünülen idam görüntüleri ile geçeceğe benziyor.
Saddam Hüseyin'in 30 Aralık 2006'da gerçekleşen idamından yaklaşık on gün sonraydı.
New York'taki Museum of Modern Art'ta (MOMA) Manet ve Maximilian'ın Kurşuna Dizilişi adlı sergiyi ziyaret edenler, sergide yer alan tablolar ve Hüseyin'in idam görüntüleri arasındaki tarihsel parallellikleri tartışıyorlardı. Nitekim serginin küratörü John Elderfield, 6 Ocak 2007 tarihinde Guardian'da yayınlanan yazısında, aynı paralleliğe dikkat çekerken "Askeri müdahale ve rejim değişikliğinin, işgal edilen ülkenin kültürü dikkate alınmadığı için daha da kötüleşen meşum sonuçlarından" bahsediyordu.
Elderfield'ın MOMA'daki sergi için hazırladığı kitapta ise yalnızca Manet ve tabloları değil, aynı zamanda Meksika'nın İngiliz, Fransız ve İspanyol askerleri tarafından Ocak 1862'de işgal edilişinin hikâyesi de anlatılıyordu. Kitabın giriş bölümünde Elderfield, "19. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı İmparatorluğu nasıl Avrupa'nın hasta adamı idiyse, Meksika da Güney Amerika'nın hasta adamıydı" diyordu. Meksika'nın işgal edilmesinin nedeni ülkeyi yöneten Benito Juarez'in dış borçları ödemeyi reddetmesiydi. İngiliz ve İspanyollar kısa süre sonra başarısız olacaklarını görüp çekilmeye karar verirlerken, Fransa'nın başka niyetleri olduğu anlaşılmıştı. Meksika'nın yeraltı zenginliklerine göz diken III. Napolyon, Meksika'da rejim değişikliği yapmayı hedefliyordu. Başarılı olursa Fransa'daki prestiji de artacaktı. Ancak Meksikalıların bugün hâlâ kutladıkları bir zaferle Fransızlar 5 Mayıs 1862'de bozguna uğratıldılar.
III. Napolyon vazgeçmemeye kararlıydı, alınan yenilgiye rağmen ikinci bir girişimle Avusturya Prensi Maximilian'ı, Habsburg İmparatorluğu ile kurulacak ittifak karşılığında Meksika imparatoru olmaya ikna etti. Maximilian 1864'te Meksika'ya geldiğinde umduğu gibi karşılanmadı. Juarez'i destekleyen halk, Fransız askerlerinin geri çekilmesini sağladı, Juarez koltuğuna döndü, 35 yaşındaki Maximilian ise 19 Haziran 1867'de kurşuna dizildi.
III. Napolyon, prestijine zarar vereceği düşüncesiyle Meksika'da olup bitenlerle ilgili sıkı bir sansür uyguluyordu. Bu nedenle Paris'e Fransızların uğradığı bozguna ilişkin haberler zar zor ulaşıyordu. Fransız ressam Eduard Manet, Fransız hükümetinin emperyalist politikalarına ve Meksika'da oluşturulmaya çalışılan kukla rejime duyduğu öfkeyi resimlerine yansıtmaya karar verdi. Edindiği sınırlı bilgilerle Maximilian'ın kurşuna dizilişini anlatan dört ayrı tablo yaptı. Son tabloyu yaparken, görgü tanıklıklarından ve kurşuna dizilişin gerçekleştiği mekânın fotoğraflarından yararlandığı için, en gerçekçi detayları bu son tabloda verebilmişti. Manet'nin tablolarını sergileyebilmesi uygulanan sansür nedeniyle mümkün olmamıştı. Ölümünden sonra mirasçıları ikinci tabloyu parçalara bölüp her bir parçayı ayrı ayrı sattılar. Parçalar 1992'de birleştirilerek Londra'daki Nartional Gallery'de sergilenmeye başladı.
Manet'nin tabloları, Meksika'da gerçekleştirilmeye çalışılan rejim değişikliği çabasının başarısızlığa uğradığını gösteren tarihe mal olmuş kanıtlar adeta. Yüzyıl önce sanatçılar tarihe ışık tutmayı sağlayacak eserler bırakırken, acaba bugün bu işlevi cep telefonları mı yerine getiriyor? Irak'ta üst düzey Baas yetkililerinin ardı ardına idam edilmelerinin nedeni, ABD'nin güdümünde Irak'ta gerçekleşen rejim değişikliğinin başarılı olduğu mesajını vermek mi? Irak'ta ölen sivillerin her gün gazetelere yansıyan görüntüleri, ABD'nin Irak'a getirdiği demokrasinin kanıtları mı? İşgal sonlandığında, tarihe mal olacak yeni görüntüler acaba neyi haber verecek? Rejim değişikliğinin zaferini mi yoksa yenilgisini mi? MOMA'daki sergide bu sorular soruluyordu. Yanıtları Irak halkı verecek.

Bu yazı 25/03/2007 tarihli Radikal 2'da yayınlandı
Resim: 'The Execution of Maximilian' by Edouard Manet

KÜLTÜR VE SANAT TARİHİMİZDEN: KARAGÖZ DAVASI

20.yüzyılın başında Ziya Gökalp’in ‘hars’ ve ‘medeniyet’ ayrımı fikir, kültür ve sanat hayatımızda Tanzimat’tan beri süregelen “Nasıl Batılılaşmalıyız?” sorusuna başka bir soruyla yanıt veriyordu: “Nasıl Batılılaşmamalıyız?”. Gökalp’e göre batılılaşırken, Batı uygarlığını almalı ama Batı kültürünü dışarıda bırakmalıydık. 1940’larda Karagöz davasıyla tartışmalar yaratan İsmayıl Hakkı Baltacıoğlu da Gökalp’in izinden giderek “Medeniyet denilen şey, tekniktir, ama sadece teknik, başka hiç bir şey değil! Kültür denilen şey vicdandır; ama yalnız vicdan, başka hiç bir şey değil!” diyordu.
Baltacıoğlu karagözü modernleştirme projesini 1939 yılında sahibi ve başyazarı olduğu Yeni Adam gazetesinin sütunlarında başlattı. Bu proje temelde, batılılaşmayla birlikte popüler eğlence anlayışının değişmesi sonucu halkın ilgisinin giderek batı kültürüne ait temaların işlendiği sinemaya doğru kayması ve milli tiyatronun bir türlü geliştirilememesiyle ilgiliydi. Batı kültürü reddedilmeli, öz kültürümüz canlandırılmalı ve halka sunulmalıydı.
Baltacıoğlu bu doğrultuda, güncel konuların işlendiği Karagöz’ün Kadıköy İhtisap Ağalığı, Karagöz Ankara’da, Karagözün Köy Muhtarlığı, Köylü Evlenmesi vb. adlı piyesleri kaleme aldı. Baltacıoğlu’nun başlattığı modern karagöz piyesleri yazma işine Ercüment Ekrem Talu, Karagöz Holivut’ta; gazeteci Mekki Sait de Karagöz Gazeteci adlı piyesleriyle katıldı. Karagöz Ankara’da adlı piyes 1 Nisan 1940’ta Ankara’da Ulus Sineması’nda temsil edilirken, Karagözün Köy Muhtarlığı ve Köylü Evlenmesi piyesleri C.H.P. tarafından bastırıldı ve halkevlerinde sergilendi.
Bu piyeslerde Nazım Hikmet, Şarlo, Tarzan, Mikimavs, Greta Garbo, Nurullah Ataç yeni yaratılan karagöz karakterleri arasındaydı. Baltacıoğlu, Karagöz ve Hacivat’ın “bâki elemanlar” olduğunu düşünürken, diğer tipleri “fâni elemanlar” olarak değerlendiriyordu. Beberuhi, Tuzsuz Deli Bekir, Tiryaki, Yahudi, Razakizâde, Zenne Nigâr vs. gibi yan karakterler oyundan çıkarılmıştı. Oysa Baltacıoğlu’nun göz ardı ettiği nokta karagözün temelde İstanbul’un kozmopolit yapısını vurgulayan niteliğiydi.
Modernleştirme girişiminin önemli unsurlarından biri de kuklaların 25 santimlik boyunu 80 santime çıkarmaktı. Böylelikle oyunun daha büyük salonlarda, daha kalabalık bir izleyici topluluğuna gösterilebilir hale getirilmesi sağlanmak isteniyordu. Teknik açıdan gerçekleştirilen bir başka yenilik ise kuklaların deve derisi yerine mukavvadan yapılmasıydı. Baltacıoğlu, mukavvadan bizzat kendi oyduğu kuklalara deve derisi gibi şeffaf bir görünüm verebilmek için onları kızgın mumda kızartıyordu.
Baltacıoğlu’na devrin ressamları Abidin Dino ve Mahmut Cuda, yeni karagöz tipleri çizmeyi deneyerek yardımcı oldular. Dino’nun davaya katkısı bununla sınırlı değildi. Dino, Yeni Ses dergisinin ikinci sayısında Baltacıoğlu’na hitaben yazdığı açık mektupta şöyle diyordu: “Yeni Adam’da Karagöz’e ait yazılarını okudum. Karagöz canlansın, karagöze ihtiyacımız var diyorsun, o kadar doğru söylüyorsun ki bu işte haksız telâkki edileceğin muhakkak.” Dino’dan başka davayı, Ercüment Ekrem Talu ve Mekki Sait yazdıkları piyeslerle; Burhan Felek ise 14 Mart 1940 tarihli Tan gazetesindeki “Gelelim Karagöz bahsine” başlıklı yazısıyla destekledi. Karagözü diriltme girişiminin yanında yer alan bir diğer isim Haşim Nahit Erbil, 13 Mart 1941 tarihli Yeni Sabah’taki “Miki oyunu pedagoji bakımından çok muzırdır” başlıklı yazısında, “Miki oyununu hoş görmek Türk dehasının en göze batan bir karakterini hiçe saymaktır. Türk komedi müesseselerinin oyuncuları hep insandır; çünkü Türkün aklıselimi; insanı insan olarak görmüş ve insandaki kötü veya gülünç halleri gene insanın kendisinde göstererek bununla alay etmiş ve eğlenmiştir. Miki oyununun yerine mesela karagöz oyununu koymak lazım gelmez mi?” diyordu. Baltacıoğlu, davasının gördüğü bu ilgiden ve aldığı destekten memnundu.
Öte yandan, modern karagöz fikri pek çok eleştiri de aldı. Cemal Nadir çizdiği karikatürlerde bu girişimle alay ediyordu. H. Dalkılıç Haber gazetesinde, “Bu sanat şekilleri (karagöz, ortaoyunu) asla dirilemez. Çünkü ölmüş devirlerle beraber ölmüş, müstehase sanat şekilleridir … Müstehase devirlerin sanat şekillerini diriltmek için yapılan bu hamleler … güzel sanatlerde bir irtica hareketi denilmese dahi, mutlak surette rici bir hareket olmaktan başka suretle tavsif olunamazlar” diye yazıyor, Nurullah Ataç, “Baltacıoğlu karagözün tekrar canlanmasını istiyor, buna imkan göremiyorum. Çünkü karagöz küçük bir kahvehanede veya salonda nihayet yüz, yüzelli kişi karşısında oynatılabilir” diyordu. Halit Fahri Ozansoy Son Posta’da “karagöz oyunlarını modern mevzulara çevirmek, karagöz tiplerini klasik şekillerinden çıkararak bugünkü insan numunelerine benzetmek bir haylıca manasız düşmez mi?” diye soruyor, Akşam’da “perde kurup şema yakıyoruz diye deve kadar ve deve derisinden karagöz azmanlarını oynatmayı düşünmek, sinemanın keşfinden bihaber olmak gibi bir şeydir” diyen yorumlar yayınlanıyordu. Baltacıoğlu, bütün bu eleştirilere Yeni Adam’dan cevap vererek davasının haklılığını kanıtlamaya çalıştı. “Münevverden gelen Mukavemet” başlıklı yazısında şunları söylüyordu: “Son günlerde karagözümüzü ele alıyoruz; bu hayal oyunu, bu primitif tasvirler, bu irtical ve bedahat ölmesin, bu titrek ışık sönmesin ve bu zenginlik yok olmasın diyoruz, yine bu münevver, hayır olmaz, ekran varken perde istemeyiz, ampul varken yağmumu istemeyiz, biz, bizden başka olan her şeyi isteriz, biz yalnız kendimizi istemeyiz diyor! Biz tiyatro olsun, sinema olsun, radyo olsun, fakat karagöz de olsun, çünkü bu karagöz onlar değildir, apayrı bambaşka bir şeydir diyoruz, yine bu münevver, hayır o gericiliktir, o ölümdür, o irticadır diyor!”
Baltacıoğlu’nun karagöz davası 1940 yılı gazetelerinin gündeminde epeyi tartışıldı. Bu konuda sadece eleştiriler yayınlanmadı, karagözün daha farklı yöntemlerle modernleştirilmesine yönelik öneriler de getirildi. Örneğin Vâlâ Nurettin 18 Nisan 1940 tarihli Akşam gazetesinde karagözün miki tarzında bir çizgifilm karakterine dönüştürülebileceğini yazıyordu.
Karagöz davası, kültürle uygarlığı birbirinden ayırma düşüncesinin ‘sallandığı’ve geleneğin reddedildiği Batı’ya doğru bir topyekün yöneliş ortamında, ananenin peşinde beyhûde atılmış bir adımdı. Karagözü, oyuna yeni tipler ekleyerek ve güncel konulara değinen yeni piyesler yazarak modernleştirme işi tutmamıştı. Ancak bu davayla birlikte Baltacıoğlu, karagözü bir dönemin en çok tartışılan konularından biri haline getirmeyi başardı. Baltacıoğlu’nun karagöz davası sadece gelenekçi-muhafazakâr çizginin düşünce yapısının hayata geçirilmiş somut bir biçimi olması bakımından değil, aynı zamanda 1940’lı yılların resmi söylem dışı sanatsal tartışma ortamına ışık tutması bakımından da ilginçti.

MEDYA, ETKİ, KİTLE, BİREY

Medyanın izleyicileri nasıl etkilediğini anlamaya çalışmak öncelikle kitle toplumu ve izler kitle kavramları üzerinde düşünmeyi gerektiriyor. Tarihsel perspektiften ele alındığında kitle toplumu kavramının endüstrileşme ve kentleşmeyle birlikte ortaya çıkan belli bir toplumsal değişim sürecine işaret ettiği görülüyor. Kitle toplumu tanımlaması endüstrileşme sürecinde fabrikalarda çalışan, kitlesel üretim yapan şehirli kalabalıkları anlatıyordu. Modern kapitalizm bu kalabalıkları anlam kaybına uğratmıştı (Weber). Modern bireyler ötekilere, doğaya ve hatta kendilerine yabancılaşmış (Marx) ve hoşnutsuzdular (Freud).
Kitle toplumu kavramı iletişim literatüründe özellikle Frankfurt ekolüyle birlikte karşımıza çıkıyor. 1930’larda Almanya’da faşizmin yükselişini medyanın etkisi üzerinden anlamaya çalışan Frankfurt ekolü, kitle toplumu kavramına Marx’ın yabancılaşma kavramıyla uyum içinde yaklaşıyordu. Frankfurt ekolüne göre medya sanayileşmenin ürünü olan savunmasız vasat insanlar üzerinde çürütücü bir etkiye sahipti. Buna göre kitleler propaganda yoluyla kolaylıkla manipüle edilebilmiş ve bu durum faşizmin yükselmesinde etkili olmuştu. Örneğin Marcuse’a göre medya toplumdaki kötücül, kanserli bir güçtü; ya tasfiye edilmesi ya da tamamen yeniden yapılandırılması gerekiyordu. Buna göre toplumdaki temel sosyal sorunların, örneğin şiddetin sebebi, medya olarak görülebilirdi (Marcuse, 1941).
Medyanın insanlar üzerinde doğrudan ve güçlü etkileri olduğu vurgusuyla göze çarpan bu yaklaşım, sonraki dönemlerde de yandaş buldu. Medyanın etkisinden söz edilirken, etkilenen olarak işaret edilen hep ‘vasat insanlar’dı. ‘Vasatlar’ kırılgan, her türlü etkiye açık, manipüle edilebilir, pasif insanlardı çünkü kentleşme ve endüstrileşmeyle birlikte daha önce kendilerini koruyan geleneksel toplumsal yapılardan kopmuşlardı (Kreiling, 1984). Bununla birlikte kitle medyasının kaçınılmaz olarak yüksek kültür formlarını aşağıya çektiğine, uygarlık seviyesinde genel bir alçalmaya neden olduğuna inanılıyordu (Davis, 1976).
Özetle bu kuramcılara göre vasatların bütünü olan kitle toplumu kaotik ve istikrarsız, köktenci siyasal hareketlere meyilli, demagojiye açık bir toplumdu. Böyle bir toplumda faşizm kaçınılmazdı. Bu kuramcılar yüksek kültür ve düşük kültür arasında yaptıkları ayrım ve entellektüel sorgulama yeteneğinden yoksun olduğunu düşündükleri vasat insanlara olan vurguları nedeniyle fazlasıyla elitist olmakla eleştirildiler. Yine de eleştirel toplumsal kurama yaptıkları katkı yadsınazmazdı.
İletişim araştırmaları alanında çokça tartışılan bu yaklaşımdan artık neredeyse tamamen uzaklaşıldı. Bu uzaklaşmanın öncelikli nedeni izler kitle kavramının sorgulanması oldu. Belki de artık kendi içinde bütünlüğe sahip homojen bir kitleden/vasattan değil, farklılaşmış zevkleri, değer yargıları, anlam dünyaları, zihin kalıpları olan, farklı sosyo-ekonomik sınıflara mensup bireylerden sözetmek gerekiyordu. Belki de iletişim sürecine ileticinin mesajını alıcıya gönderdiği doğrusal bir süreç olarak bakmak hatalıydı. Belki de iletişim süreci karmaşık, döngüsel, mesaj kodlayıcı ile kod çözücü arasındaki ilişki bağlamında ele alınması gereken bir süreçti.
Sonraki yıllarda kitle iletişimi çalışmalarında kitle kavramına yapılan vurgu yerini parçalanmış, dağınık, aktif, izleme alışkanlıkları bireysel bağlamlarına göre şekillenen izleyiciler anlayışına bıraktı. Örneğin homojen bir kitlenin değil, farklı bireylerin ya da izleyici gruplarının, farklı medya metinlerini/türlerini nasıl algıladıkları, hangi sosyal, kültürel ve zihinsel yetilerin algılama/anlam yaratma süreci üzerinde etkili oldukları merak edilir oldu. İzleme deneyimi sosyal ve kültürel olarak konumlandırılmaya çalışılırken aynı metnin farklı izleyiciler tarafından farklı yorumlanabildiği üzerinde durulmaya başlandı. Medyanın tek taraflı, doğrudan ve güçlü bir etkisi olduğundan artık söz edilmediği gibi, izleyicilerin güçlü etkilere tamamen açık ve pasif oldukları fikri uzun zamandır kabul görmüyor. Elbette bu yaklaşım da pek çok açıdan eleştirilebilir. Örneğin farklılıklara yapılan bu vurgunun, egemen kapitalist ideolojiyi yeniden üreten, kârlılığa endeksli, reklam pastasını bölüşme rekabetine dayalı medya sisteminde ne kadar geçerli olabildiği sorgulanabilir. Yine de sözünü ettiğimiz ilk kuramsal yaklaşım medyayı günah keçisi ilan etmeyi kolaylaştırırken, ikinci yaklaşım bireylerin medya mesajlarını nasıl algıladıklarını toplumsal, ekonomik, siyasal, tarihsel, kültürel, psikolojik faktörleri göz önünde bulundurarak sorgulamak gerektiğini vurguluyor.
İzler kitle kavramından uzaklaşıp parçalanmış izleyiciler kavramına yaklaşan kayma, teknolojik gelişmeler sayesinde eski medya ve yeni medya tanımlamalarının ortaya çıkmış olmasıyla da ilgili. Eski medya sınırlı sayıda iletişim kanalının, benzer içeriğin, yalnızca kanal tarafından belirlenebilen yayın akışının olduğu bir ortamda herkes tarafından alınan mesajları üreten medyayı tanımlıyor. Yeni medya ise kablo, uydu, internet hatta cep telefonları gibi farklı ve çok sayıda iletim teknolojisi sayesinde erişilen sınırsız sayıda kanalın, izleyici tarafından belirlenebilen yayın akışının ve farklı içeriklerin olduğu bir iletişim ortamına işaret ediyor. Üstelik hızla ilerleyen teknoloji, bir yandan sosyal medya ağlarının yaygınlaşmasına olanak sağlarken, bir yandan da izleyici ve içerik üretici arasındaki ayrımın hızla ortadan kalkmasına neden oluyor.

Resim: 'Human Landscape' by Yannis Gaidis

INGEBORG BACHMANN'A İNAT İLKBAHAR

(Çok eskiden yazdığım bir kısa öykü denemesi)

Gelecek bir şey yokmuş artık. Bir daha ilkbahar olmayacakmış. Herkese kehanetiymiş bin yıllık takvimlerin. Ama yaz ve hani derler ya, “yazdan kalma” diye. Onlar da olmayacakmış. Artık hiç bir şey gelmeyecekmiş. Olan kadarını toplamalı o vakit. Sağda solda kalanları paketleyip biriktirmeli. Arada bir duyumsamak istemez mi insan? İlkbaharsız yaşanır mı hiç? Nereden başlamalı? Hatıralık getirdiğim şu küçük eyfel kulesi, camlı büfede durup duran, açar mı kapıyı ilkbahara? Denemeli.
Nazım Hikmet tutuşturmuştu elime yıllar önce. Hani bir gece, bir mayıs gecesi, Volter rıhtımında, dayayıp beni duvara öptüğünde ağzımdan. O gece paketleyip taktım koluma ilkbaharı ilkin. Yüksek ökçeli kırmızı rugan pabuçlarımın üzerinde titrerken bacaklarım. Ağzımda kalan o öpücükle gelip sonra, Markiz’in kapısından girdim.
Ökçelerimin sesi benden önce girdi. Karolarda yankılandı gelişim. Ardından yeşilce, usulca selamladı gözlerim Haldun Taner’i. İlkbaharın hemen solunda oturmuş, döke saça yiyordu milföy böreğini. Feride geldi yanıma, kızkardeşlerden küçük olanı. İlkbaharın tam altındaki masayı gösterdi. “Hanımefendi ne alırdı?” diye sordu Feride. “Nane likörü” dedim, “bir de ilkbahar”. Anlamlı gülümsedi. Gülümsedim. Nane likörünü yemyeşil üç yudumda bitirdim. Bay Avedis geldi sonra. “matmazel ilkbaharı sarmamızı ister mi?” diye sordu. “Lütfen mösyö” dedim, “mersi boku”. Bay Avedis başıyla işaret etti Feride’ye. Ablası Selma’yla geldiler masama. Birlikte önce pembe beyaz bahar çiçeklerini, bahar dallarını, sonra sarı çimenleri, gökyüzünü, yeşillikleri, suyu, göl kıyısındaki kayacıkları indirdik. Bay Avedis paketledi hepsini birer birer. Haldun Taner uzanıp kucakladı dallara tutunan beni. İndirdi karoların üzerine. Kareli gömleğindeki, bıyıklarındaki milföy kırıntılarıyla sımsıcak gülümsedi. Gülümsedim. Paketlerimi, titreyen bacaklarımı alıp, geldiğim gibi usulca çıktım Markiz’den.Ökçelerimin sesi benden önce çıktı. Tünele yürüdüm. Forsizıns’a doğru. Önce ökçelerimin sesi, sonra kırmızı rugan pabuçlarım, titreyen bacaklarım, paketlerim, en son yeşil gözlerimle içeri girdim. Girişe yakın masaya oturdum. Müzik hafif hafif okşadı kulaklarımı. Kalbimde çiçekler açtı peşi sıra. Vivaldi gülümsedi karşımda. Gülümsedim. “sinyorina ne arzu eder?” diye sordu. “Kapuçino, sinyor, bir de ilkbahar lütfen”. Anlamlı gülümseştik. Kapuçinoyu köpük köpük üç yudumda bitirdim. Vivaldi tüm mevsimleri paketledi birer birer. “Prego” dedi, “alın hepsini”. “Gratze sinyor” dedim, “ilkbahar kâfi, üstü kalsın”. Kalktım. Yazdan kalmaları bari, alsa mıydım? Almadım. Titreyen bacaklarımla çıktım.
Sonra artık nerede ilkbahar varsa bulup topladım. İngeborg bir daha ilkbahar olmayacak diyedursun, bitecek gibi değildi. Çoktu, pek çoktu. Bir kısmını gözlerimde biriktirdim İngeborg’a inat. “Asla ağlamamalısın” dermiş bir şarkı. Onun dışında bir şey diyen kimse yoktu.

Resim: 'Le Printemps' by Botticelli